به عنوان یک مترجم سالهاست در این حوزه نفس میکشم؛ از کلاسهای درس دانشگاه گرفته تا جلسات سخت مذاکره با کارفرماهای خارجی و شببیداریهای پای پروژههای ترجمه. امروز نمیخواهم مثل یک کتاب درسی با شما حرف بزنم. میخواهم مثل یک دوست، مثل کسی که این مسیر را با کفشهای آهنی طی کرده، کنارتان بنشینم و به یکی از بزرگترین، ترسناکترین و پرتکرارترین سوالاتی که هر روز میشنوم پاسخ دهم.
احتمالاً شما هم عاشق زبان انگلیسی هستید، شاید فیلمها را بدون زیرنویس میبلعید یا متون انگلیسی را راحتتر از فارسی میخوانید. اما یک مانع بزرگ ذهنی دارید: «من لیسانس مترجمی ندارم!». شاید دانشجوی رشتهای هستید که هیچ ربطی به زبان ندارد، یا شاید اصلاً دانشگاه نرفتهاید. و حالا این سوال مثل خوره به جانتان افتاده: آیا برای مترجمی نیاز به مدرک دانشگاهی داریم یا میتوانیم بدون آن هم وارد این بازار شویم؟
بیایید تعارف را کنار بگذاریم. در دنیایی که همه دنبال مدرکگرایی هستند، شنیدن حقیقت کمی سخت است. اما من اینجا هستم تا واقعیتِ برهنه بازار کار را به شما بگویم. واقعیتی که شاید اساتید دانشگاه دوست نداشته باشند بشنوید، اما کارفرماها عاشقش هستند. در این مقاله میخواهیم ببینیم مترجمی بدون مدرک دانشگاهی یک رویاست یا یک واقعیت پولساز؟ پس یک فنجان چای بریزید و با من همراه باشید تا این گره ذهنی را برای همیشه باز کنیم.
آیا برای مترجمی حتماً نیاز به مدرک دانشگاهی داریم؟
بگذارید همین اول کار، آب پاکی را روی دستتان بریزم: پاسخ کوتاه «خیر» است. اما صبر کنید! پاسخ طولانی و دقیقتر، کمی پیچیدگی دارد که اگر ندانید، ممکن است به در بسته بخورید. ببینید، بین «داشتن اجازه برای ترجمه» و «توانایی ترجمه کردن» یک دنیا فاصله است.
بسیاری از افراد تصور میکنند که ترجمه یعنی دانستن معنی لغات در دیکشنری و چیدن آنها کنار هم. اگر ترجمه فقط این بود، الان گوگل ترنسلیت جای همه ما را گرفته بود. ترجمه یک هنر است؛ هنر انتقال روح کلام از یک فرهنگ به فرهنگ دیگر. حالا سوال من از شما این است: آیا برای اینکه یک نقاش ماهر شوید، حتماً باید مدرک لیسانس نقاشی داشته باشید؟ یا باید قلممو دست گرفتن و ترکیب رنگها را بلد باشید؟
داستان ترجمه هم دقیقاً همین است. در بازار کار واقعی، چیزی که حرف اول و آخر را میزند، «کیفیت خروجی» شماست، نه کاغذی که روی دیوار اتاقتان قاب کردهاید. من بارها دیدهام که افرادی با مدرک کارشناسی ارشد مترجمی، حتی نتوانستهاند یک نامه اداری ساده را بدون غلط ترجمه کنند. در مقابل، کسانی را دیدهام که رشتهشان مهندسی یا حتی خانهدار بودهاند، اما چنان متن روانی تحویل میدهند که آدم لذت میبرد.
چیزی که کسی صادقانه به شما نمیگوید این است: دانشگاه به شما تئوری یاد میدهد؛ تاریخچه ترجمه، نظریههای پیچیده زبانشناسی و ساختارهای گرامری خشک. اما بازار کار از شما «حل مسئله» میخواهد. کارفرما میخواهد بداند آیا میتوانید متن کاتالوگ محصولش را طوری ترجمه کنید که مشتری ایرانی دست به جیب شود و خرید کند؟ هیچ مدرک دانشگاهیای تضمینکننده این مهارت نیست.
پس اگر بخواهیم دقیقتر به سوال آیا برای مترجمی نیاز به مدرک دانشگاهی داریم پاسخ دهیم، باید بگوییم: برای یادگیری اصول ترجمه، بله، نیاز به آموزش دارید؛ اما این آموزش لزوماً در چهاردیواری دانشگاه اتفاق نمیافتد. مهارت ترجمه چیزی است که با تمرین، مطالعه و تجربه به دست میآید، نه با پاس کردن واحدهای درسی عمومی.
آیا بدون مدرک دانشگاهی میتوان مترجم شد؟
پاسخ مستقیم و بدون ابهام: بله، صد در صد. اصلاً شک نکنید. اگر بخواهم صادق باشم، بخش بزرگی از بدنه فعال و پویای بازار ترجمه ایران و جهان را کسانی تشکیل میدهند که مدرک مرتبط ندارند. بیایید با هم روراست باشیم؛ مترجمی بدون مدرک دانشگاهی امروز یک استثنا نیست، بلکه تبدیل به یک قاعده شده است.
فرض کنید شما مدیر یک شرکت بازرگانی هستید و یک قرارداد مهم با یک شرکت چینی دارید. دو رزومه روی میز شماست. نفر اول: لیسانس مترجمی زبان انگلیسی از یک دانشگاه معمولی، بدون هیچ نمونه کار عملی. نفر دوم: فارغالتحصیل رشته مدیریت، که پنج سال است متون تجاری ترجمه میکند و ده نمونه قرارداد ترجمهشده موفق در پروندهاش دارد. شما کدام را استخدام میکنید؟ قطعاً نفر دوم. چرا؟ چون او زبانِ بیزنس را میفهمد.
در واقع، شغل مترجمی مدرک میخواهد اما نه آن مدرکی که وزارت علوم صادر میکند؛ بلکه مدرکی که بازار به شما میدهد: رضایت مشتری و کیفیت کارتان. بسیاری از برترین مترجمان رمان و متون ادبی در ایران، پزشک، مهندس یا روزنامهنگار بودهاند. نجف دریابندری، مترجم بزرگ ایران، تحصیلات دانشگاهی مرتبط با زبان نداشت، اما شاهکارهایی ترجمه کرد که هنوز هم مرجع هستند.
تجربه بازار ایران نشان داده که کارفرماها (بهویژه در بخش خصوصی) به شدت عملگرا شدهاند. آنها وقت و حوصله ندارند که ببینند شما معدل الف بودهاید یا ب. آنها یک متن به شما میدهند و میگویند: «این را ترجمه کن، اگر خوب بود، قرارداد میبندیم.» تمام شد و رفت. اینجاست که مهارت شما فریاد میزند، نه مدرکتان.
بنابراین، اگر نگران این هستید که چون مدرک ندارید کسی به شما کار نمیدهد، همین الان این فکر را دور بریزید. مسیر باز است، فقط باید راه رفتن در آن را یاد بگیرید.
مدرک دانشگاهی مترجمی در چه شرایطی مهم است؟
خب، تا اینجا گفتیم که مهارت پادشاه است. اما بیایید جانب انصاف را رعایت کنیم و یک طرفه به قاضی نرویم. آیا مدرک دانشگاهی کلاً بیارزش است؟ قطعاً نه. موقعیتهایی وجود دارد که کاغذ مدرک، کلید ورود شماست. باید بدانید کجا مدرک میخواهند و کجا مهارت، تا مسیرتان را درست انتخاب کنید و دچار سردرگمی نشوید.
استخدام در شرکتها و سازمانهای رسمی
هنوز هم در سیستمهای اداری و دولتی ایران، بروکراسی حرف اول را میزند. اگر قصد دارید به عنوان کارمند رسمی در یک وزارتخانه، بانک دولتی یا سازمانهای بزرگ خصولتی استخدام شوید، مدرک تحصیلی یکی از شروط اصلی گزینش است. در این سیستمها، حقوق و مزایا بر اساس «گروه شغلی» و «مدرک تحصیلی» تعیین میشود. یعنی حتی اگر شما شکسپیر دوران باشید اما مدرک لیسانس نداشته باشید، سیستم کارگزینی نمیتواند شما را به عنوان «مترجم متخصص» ثبت کند.
در این حالت، استخدام مترجم بدون مدرک تقریباً غیرممکن است. اما بیایید صادق باشیم: چند درصد از بازار کار ترجمه در اختیار این سازمانهاست؟ شاید کمتر از ۱۰ درصد. ۹۰ درصد بازار در دست شرکتهای خصوصی، استارتاپها، ناشران و بازار آزاد است که قوانین خشک اداری را ندارند.
ترجمه رسمی و دارالترجمهها
این بخش خیلی مهم است و باید تفاوتش را بدانید. «مترجم رسمی» با «مترجم آزاد» فرق دارد. مترجم رسمی کسی است که مهر قوه قضاییه را دارد و میتواند اسناد هویتی، مدارک تحصیلی و اسناد ملکی را ترجمه کند تا در سفارتخانهها اعتبار داشته باشد. برای اینکه مترجم رسمی شوید، باید در آزمون بسیار سخت قوه قضاییه شرکت کنید.
شرط شرکت در این آزمون چیست؟ داشتن مدرک لیسانس (در هر رشتهای زبان انگلیسی باشد بهتر است، اما گاهی با شرایط خاص رشتههای دیگر هم پذیرفته میشوند که قوانینش متغیر است). پس اگر رویای شما این است که دارالترجمه رسمی بزنید و مهر مترجمی داشته باشید، بله، مسیر دانشگاهی و مدرک برای شما ضروری است. اما اگر هدف شما ترجمه کتاب، مقاله، وبسایت، فیلم یا متون تجاری است، هیچ نیازی به مهر رسمی و مدرک دانشگاهی ندارید.
بازار کار مترجمی بدون مدرک چگونه است؟
حالا میرسیم به بخش جذاب ماجرا. شاید بپرسید: «خب استاد، اگر مدرک نداشته باشیم، دقیقاً کجا میتوانیم کار کنیم؟». بازار کار مترجمی بدون مدرک مثل یک اقیانوس پهناور است که هر کسی میتواند سهم خودش را از آن صید کند، به شرطی که قلابانداختن را بلد باشد.
این بازار به چند بخش اصلی تقسیم میشود:
۱. فریلنسری (آزادکاری): این محبوبترین روش کار برای مترجمان بدون مدرک است. شما رئیس خودتان هستید. در سایتهای فریلنسری داخلی (مثل پونیشا، کارلنسر و…) یا سایتهای خارجی (اگر راه انتقال پول را بلد باشید) پروفایل میسازید. مشتری پروژه را تعریف میکند، شما پیشنهاد قیمت و زمان میدهید. در اینجا مشتری فقط به پروفایل شما، نظرات مشتریان قبلی و نمونه کارهایتان نگاه میکند. هیچکس از شما اسکن مدرک تحصیلی نمیخواهد.
۲. همکاری پروژهای با شرکتها: بسیاری از شرکتهای بازرگانی، آژانسهای دیجیتال مارکتینگ و سایتهای تولید محتوا، نیاز دائمی به مترجم دارند اما نمیخواهند کسی را تماموقت استخدام کنند و حق بیمه بدهند. آنها به دنبال کسی هستند که متون تخصصیشان را ترجمه کند. مثلاً یک سایت فروش قطعات کامپیوتر، به کسی نیاز دارد که نقدهای تکنولوژی را از سایتهای خارجی ترجمه کند. اگر شما خورهی تکنولوژی باشید و زبان بلد باشید، برای آنها گنج محسوب میشوید، حتی اگر دیپلم ریاضی داشته باشید.
۳. ترجمه کتاب و همکاری با ناشران: ناشران خصوصی دنبال کتابهای پرفروش هستند. اگر شما یک کتاب جذاب خارجی را پیدا کنید، بخشی از آن را ترجمه کنید و به ناشر ارائه دهید، و کارتان خوب باشد، با شما قرارداد میبندند. در صفحه اول کتاب هم نام شما به عنوان مترجم چاپ میشود و این بزرگترین اعتبار است.
۴. زیرنویس فیلم و سریال: با گسترش پلتفرمهای VOD (مثل فیلیمو، نماوا و…)، نیاز به مترجمان فیلم و سریال منفجر شده است. در اینجا سرعت و تسلط به اصطلاحات عامیانه (Slang) مهم است. هیچ دانشگاهی به شما یاد نمیدهد که وقتی بازیگر میگوید “Get out of here”، منظورش همیشه «برو بیرون» نیست و گاهی یعنی «شوخی میکنی!». این مهارت را شما در بازار یاد میگیرید.
کارفرماها در مترجمی واقعاً دنبال چه چیزی هستند؟
این راز را از من داشته باشید: کارفرماها ترسو هستند. آنها میترسند پولشان را دور بریزند و متن بیکیفیت تحویل بگیرند که آبروی برندشان را ببرد. مدرک دانشگاهی این ترس را از بین نمیبرد، چون همه میدانند نمره گرفتن در دانشگاه چطور است. پس چه چیزی ترس آنها را میریزد و باعث میشود به شما اعتماد کنند؟ سه چیز:
نمونهکار ترجمه (Portfolio)
نمونهکار مترجمی حکم طلای خالص را دارد. وقتی به یک کارفرما ایمیل میزنید و میگویید: «من مدرک ندارم، اما این ۳ مقاله را که در حوزه کاری شماست قبلاً ترجمه کردهام، لطفاً ببینید»، شما ۹۰ درصد راه را رفتهاید. نمونهکار نشان میدهد شما در عمل چه کارهاید. نشان میدهد شما با چالشهای متن دستوپنج نرم کردهاید. همیشه به دانشجویانم در ایستگاه زبان میگویم: رزومه شما، لیستی از کارهایی که کردهاید نیست؛ لیستی از مشکلاتی است که میتوانید حل کنید.
آزمون ترجمه
اکثر مراکز ترجمه معتبر و شرکتهای بزرگ، قبل از شروع همکاری یک آزمون ترجمه کوچک میگیرند. معمولاً یک پاراگراف ۲۰۰ تا ۳۰۰ کلمهای است. این لحظه حقیقت است. در این آزمون، هیچکس نمیپرسد استاد شما کی بوده. آنها نگاه میکنند ببینند آیا لحن متن را درست درآوردهاید؟ آیا اصطلاحات تخصصی را درست معادلسازی کردهاید؟ آیا گرامر فارسیتان سالم است؟ اگر از این آزمون سربلند بیرون بیایید، استخدام میشوید. به همین سادگی.
تخصص زبانی (نه مدرک)
این نکته را با طلا بنویسید: «یک مترجم عمومی، اقیانوسی است به عمق یک بند انگشت». کارفرماها عاشق متخصصها هستند. اگر شما دانشجوی روانشناسی هستید و زبان بلدید، بهترین گزینه برای ترجمه متون روانشناسی هستید؛ خیلی بهتر از کسی که لیسانس مترجمی دارد اما فرق «ناخودآگاه» و «نیمهآگاه» را نمیداند. تخصص شما در یک رشته دیگر، در کنار مهارت زبانی، برگ برنده شماست. این یعنی شما زبان تخصصی آن حوزه را میفهمید و این برای کارفرما یعنی صرفهجویی در زمان و هزینه ویرایش.
چگونه بدون مدرک دانشگاهی مترجم شویم؟ (مسیر پیشنهادی)
خب، حالا که فهمیدیم مدرک مترجمی مهم است؟ (جواب: نه آنقدرها که فکر میکنید) و ترسهایمان ریخت، بیایید نقشه راه را بکشیم. چگونه بدون مدرک مترجم شویم و از این راه پول دربیاوریم؟ من این مسیر را بارها به کارآموزانم پیشنهاد دادهام و نتیجه گرفتهاند.
قدم اول: یادگیری هدفمند زبان، نه آکادمیک.
نیازی نیست ۴ سال وقت بگذارید و ادبیات قرن ۱۸ انگلستان را بخوانید. تمرکزتان را بگذارید روی گرامر کاربردی، مثلا کتاب آموزش گرامر زبان انگلیسی، درک مطلب عمیق و فنون ترجمه. یاد بگیرید چطور جملات مجهول انگلیسی را به جملات معلوم و روان فارسی تبدیل کنید. یاد بگیرید چطور با دیکشنریهای تخصصی کار کنید.
قدم دوم: انتخاب حوزه تخصصی (Niche).
همه چیز را ترجمه نکنید. یک حوزه را انتخاب کنید که به آن علاقه دارید یا در آن سررشته دارید. ورزش؟ تکنولوژی؟ ارز دیجیتال؟ آشپزی؟ وقتی حوزه خود را محدود میکنید، خیلی سریعتر در آن متخصص میشوید و کلمات کلیدی آن حوزه را یاد میگیرید.
قدم سوم: ساخت نمونهکار رایگان.
منتظر مشتری نباشید. بروید سراغ سایتهای معتبر خارجی در حوزه خودتان (مثلاً اگر حوزه شما تکنولوژی است، سایت TechCrunch). چند مقاله جذاب را انتخاب کنید و به بهترین شکل ترجمه کنید. آنها را در یک فایل PDF شکیل قرار دهید یا در ویرگول و لینکدین منتشر کنید. اینها سربازان شما در میدان جنگ جذب مشتری هستند.
قدم چهارم: گرفتن پروژههای اول (حتی ارزان).
در شروع کار، هدف پول نیست؛ هدف جمع کردن رزومه و فیدبک مثبت است. در سایتهای فریلنسری با قیمت پایینتر پیشنهاد دهید تا کارفرما ریسک کار با شما را بپذیرد. وقتی چند پروژه موفق انجام دادید و ستاره گرفتید، حالا وقت بالا بردن قیمت است.
آیا درآمد مترجمی بدون مدرک کمتر است؟
این هم یکی دیگر از آن باورهای غلط است که باید دور بریزید. بیایید منطقی نگاه کنیم. در بازار آزاد، درآمد مترجمی بدون مدرک مستقیماً به «سرعت» و «کیفیت» شما بستگی دارد، نه مدرکتان.
من مترجمی را میشناسم که مدرک ارشد دارد، اما چون کند است و متنش نیاز به ویرایش سنگین دارد، صفحهای ۲۰ هزار تومان میگیرد و همیشه هم بیکار است. در مقابل، مترجم دیگری را میشناسم که دیپلم دارد، اما تخصصش متون حقوقی و قراردادهای نفتی است. او بابت هر صفحه ترجمه، مبلغی نجومی میگیرد چون کارفرما میداند اگر یک کلمه در قرارداد اشتباه شود، میلیونها دلار ضرر میکند. کارفرما برای «امنیت» و «کیفیت» پول میدهد.
در فریلنسری، وقتی شما رتبه (Rank) بالایی داشته باشید، مشتریان برای کار با شما صف میکشند و شما هستید که قیمت را تعیین میکنید. کسی نمیپرسد مدرکت چیست؟ میپرسند وقت خالی داری یا نه؟ پس درآمد شما سقف ندارد و فقط به همت خودتان بستگی دارد.
مدرک مهمتر است یا مهارت؟ (جمعبندی نهایی)
دوستان من، بیایید یک بار برای همیشه تکلیفمان را با این موضوع روشن کنیم. مدرک دانشگاهی مثل یک کارت دعوت شیک برای ورود به مهمانی است؛ داشتن آن بد نیست و شاید درِ ورودی احترام بیشتری به شما بگذارند. اما وقتی وارد مهمانی (بازار کار) شدید، هیچکس با کارت دعوت شما نمیرقصد! همه نگاه میکنند ببینند چقدر خوشصحبت هستید، چقدر آداب معاشرت بلدید و چقدر حضور شما مفید است.
آیا برای مترجمی نیاز به مدرک دانشگاهی داریم؟ اگر هدفتان کارهای دولتی یا تاسیس دارالترجمه رسمی است، بله. اما اگر هدفتان درآمد، آزادی عمل، فریلنسری و لذت بردن از ترجمه است، خیر. مهارت، تعهد و ساختن «اعتماد»، سه ضلع مثلث موفقیت شما هستند. دانشگاه میتواند مسیر را هموار کند، اما نبودنش دیوار نیست. بسیاری از شما همین الان هم پتانسیل مترجم شدن را دارید، فقط خودتان را پشت دیوار «نداشتن مدرک» پنهان کردهاید.
ترجمه یعنی ساختن پل بین انسانها. اگر میتوانید این پل را محکم و زیبا بسازید، هیچکس از شما نمیپرسد مهندسی سازه دارید یا نه؛ همه با خیال راحت از روی آن عبور میکنند.
اگر مدرک مترجمی نداریم، از کجا شروع کنیم؟
شاید الان با خودتان بگویید: «خب استاد، حرفهایت منطقی بود و ترسم ریخت. اما من که دانشگاه نرفتهام، از کجا باید تکنیکهای ترجمه را یاد بگیرم؟ از کجا بفهمم ترجمهام درست است یا نه؟».
حق دارید. خودآموزی کامل ممکن است پر از آزمون و خطا باشد و زمان زیادی از شما بگیرد. شما نیاز به یک نقشه راه دارید؛ چیزی که دقیقاً فوتونهای کوزهگری بازار کار را یادتان بدهد، نه تئوریهای خستهکننده. شما نیاز دارید بدانید چطور با مشتری حرف بزنید، چطور قیمتگذاری کنید و چطور متون سخت را رام کنید.
من تمام این سالها تجربهام در ترجمه و آموزش را جمع کردهام تا مسیری میانبر برای شما بسازم. در دوره آموزش مترجمی زبان انگلیسی ما فرض را بر این گذاشتهایم که شما هیچ مدرکی ندارید، اما اشتیاق دارید. در این دوره، ما روی کاغذ تمرکز نمیکنیم، روی «پول درآوردن از ترجمه» تمرکز میکنیم. قدمبهقدم با مثالهای واقعی و تمرینهای عملی، به شما یاد میدهیم چطور مثل یک حرفهای ترجمه کنید و رزومهای بسازید که هیچ کارفرمایی نتواند به آن «نه» بگوید.
اگر دوست داری مسیر مترجمی بدون مدرک را اصولی، سریع و با پشتیبانی واقعی یاد بگیری و به جمع مترجمان موفق بپیوندی، پیشنهاد میکنم نگاهی به سرفصلهای دوره آموزش مترجمی زبان انگلیسی بیندازی. شاید این همان نقطهای باشد که زندگی حرفهای تو را تغییر میدهد.
دیدگاهها (0)